Vertrouwen in de wetenschap in een digitale wereld

23 januari 2019

ALLEA, de Europese federatie van academies van wetenschappen, waarvan de Nederlandse Akademie deel uitmaakt, heeft eind januari 2019 de discussienota Trust in Science and Changing Landscapes of Communication gepubliceerd. Hierin wordt beschreven hoe het vertrouwen tussen wetenschap, media en samenleving onder druk staat door het toenemende gebruik van sociale media en andere digitale veranderingen.

De nota (pdf) pleit voor het ontwikkelen van nieuwe methoden voor fact-checking en kwaliteitscontrole van wetenschappelijke informatie op internet. De auteurs dringen bij de politiek aan op steun en waardering voor wetenschappelijke methoden en normen voor onderzoeksintegriteit. Ook wordt de politiek gevraagd digitale innovaties te stimuleren om dit soort bedreigingen voor het publieke debat en het wetenschappelijke discours aan te pakken.

Het grootschalige gebruik van sociale media als informatiebron kan ertoe leiden dat informatie uit haar context wordt gerukt en kan de confirmation bias extra versterken. Via zogenaamde 'echokamers' en 'filterbubbels’ kan dit uiteindelijk ook de polarisatie van maatschappelijke groepen in de hand werken. Maar de nota waarschuwt ook voor ontwikkelingen zoals de vercommercialisering van communicatie, het gebrek aan middelen voor hoogwaardige wetenschapsjournalistiek, (geo-)politieke computationele propaganda en nepnieuwscampagnes, en een toenemende polarisatie.

Dit alles heeft grote gevolgen voor de wetenschapscommunicatie en kan een bedreiging vormen voor de belangrijkste pijlers onder het vertrouwen in de wetenschap en de media, te weten integriteit, transparantie, onafhankelijkheid en verantwoording. In de nota wordt voorgesteld om nieuwe mechanismen te ontwikkelen waarmee onderzoekers, journalisten en andere wetenschapscommunicatoren deze pijlers kunnen waarborgen en versterken en het verlies aan vertrouwen en betrouwbaarheid kunnen tegengaan.

Onderzoekers moeten 'overtuigend aantonen dat een vrije en rechtvaardige samenleving een samenleving is waarin iedereen gelijk is, maar waarin niet alles wat wordt gezegd even waar is. Een samenleving waarin iedereen onbeperkt toegang moet hebben tot gegevens en informatie, maar ook de kans krijgt en de burgerplicht heeft om te leren kennisclaims goed te beoordelen. Daarom moeten we nadenken over manieren om een democratische digitale samenleving te organiseren en te beschermen, waarbij het vertrouwen in kennis is verankerd in oude, gevestigde normen – maar verpakt in nieuwe mechanismen.'

De auteurs zijn van mening dat onderzoekers 'nog transparanter en zichtbaarder moeten worden en meer in de openbaarheid moeten treden dan voorheen', zich moeten mengen in online debatten op hun vakgebied en 'niet-deskundigen moeten bijsturen door onwaarheden en regelrechte verzinsels systematisch te ontkrachten en te weerleggen.' 'Er moeten geautomatiseerde tools voor fact-checking, flagging, online linking en referencing worden ontwikkeld en uitgebreid worden getest. Daarmee kunnen we burgers helpen om betrouwbare informatie te herkennen', aldus de auteurs.

De conclusie is echter dat hoe goedwillend en gemotiveerd de wetenschappelijke wereld ook is, er grenzen zijn aan de mogelijkheden om deze problemen puur via betere (digitale) communicatie aan te pakken. Als er geen politiek draagvlak is waardoor wetenschappelijke methoden en normen voor onderzoeksintegriteit op waarde worden geschat en waardoor wetenschap en samenleving tegen deze bedreigingen worden beschermd, 'bestaat het risico dat alle goed bedoelde inspanningen op niets uitlopen en dat het lijkt alsof je met origamibloemen een vuurgevecht in gaat.'

Over ALLEA

ALLEA (All European Academies) is opgericht in 1994 en is de federatie van nationale academies van wetenschappen uit ruim veertig landen die zijn aangesloten bij de Raad van Europa.

Meer informatie